GLUTENSİZ BESLENME KİMLER İÇİN GEREKLİDİR?
24 OCAK 2025
GLUTENSİZ BESLENME KİMLER İÇİN GEREKLİDİR?
GLUTEN NEDİR VE HANGİ BESİNLERDE BULUNUR?
Gluten; buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda bulunan, gıdalara elastik yapı kazandıran bir protein kompleksidir. Özellikle ekmek, makarna, unlu mamuller ve işlenmiş birçok üründe gluten doğal ya da katkı olarak yer alır. Glutenin sindirimi bazı bireylerde bağışıklık sistemi yanıtını tetikleyerek gastrointestinal ve sistemik semptomlara yol açabilir (1).
ÇÖLYAK HASTALIĞI VE GLUTENSİZ BESLENME
Çölyak hastalığı, gluten alımıyla ince bağırsakta hasara neden olan otoimmün bir hastalıktır. Gluten tüketimi; villus atrofisi, malabsorpsiyon, kronik inflamasyon ve besin ögesi eksikliklerine yol açar. Çölyak tanısı alan bireyler için ömür boyu sıkı glutensiz beslenme tek etkili tedavi yöntemidir. Aksi halde anemi, osteoporoz ve bağışıklık sistemi bozuklukları gelişebilir (2).
ÇÖLYAK DIŞI GLUTEN HASSASİYETİ NEDİR?
Çölyak hastalığı veya buğday alerjisi olmaksızın gluten tüketimi sonrası şişkinlik, karın ağrısı, baş ağrısı, yorgunluk ve konsantrasyon güçlüğü gibi semptomların görülmesi çölyak dışı gluten hassasiyeti (NCGS) olarak tanımlanır. Bu bireylerde inflamatuvar yanıt ve bağırsak geçirgenliğinde artış gözlenebilir. Ancak tanı, diğer hastalıklar ekarte edildikten sonra konulmalıdır (3).
GLUTEN, İNFLAMASYON VE BAĞIRSAK SAĞLIĞI
Gluten, hassas bireylerde bağırsak bariyerinin bütünlüğünü bozarak “artmış bağırsak geçirgenliği”ne neden olabilir. Bu durum, bağışıklık sisteminin aşırı uyarılmasına ve kronik inflamasyona zemin hazırlar. Özellikle bağırsak mikrobiyotasındaki dengesizlik, oksidatif stres ve inflamatuvar süreçleri daha da artırabilir (4).
HERKES GLUTENSİZ BESLENMELİ Mİ?
Bilimsel veriler, sağlıklı bireylerde glutensiz beslenmenin ek bir sağlık avantajı sağladığını net olarak göstermemektedir. Aksine, gereksiz glutensiz diyet uygulamaları posa, B vitaminleri ve bazı minerallerin yetersiz alımına yol açabilir. Ayrıca birçok glutensiz ürün, rafine nişasta ve katkı maddeleri açısından zengin olabilir (5).
GLUTENSİZ BESLENME NASIL PLANLANMALI?
Glutensiz beslenmesi gereken bireylerde diyet; doğal olarak glutensiz olan tam tahıllar (karabuğday, kinoa, amarant), sebze-meyveler, kaliteli protein kaynakları ve sağlıklı yağlar temel alınarak planlanmalıdır. Beslenme modelinin dengeli, yeterli ve sürdürülebilir olması için kişiye özel değerlendirme büyük önem taşır (6).
TÜM BU BİLGİLER IŞIĞINDA; GLUTENSİZ BESLENME, SADECE TIBBİ GEREKLİLİĞİ OLAN BİREYLERDE UYGULANMALI, GELİŞİGÜZEL KISITLAMALARDAN KAÇINILMALIDIR. DOĞRU PLANLAMA İÇİN DİYETİSYEN DESTEĞİ ÖNERİLİR.
UZMAN DİYETİSYEN AYŞENUR FİŞEK
DİYETİSYEN MELTEM TORTOP
KAYNAKLAR
- Sapone, A., et al. (2012). Spectrum of gluten-related disorders. BMC Medicine, 10, 13.
- Lebwohl, B., Sanders, D. S., & Green, P. H. (2018). Coeliac disease. The Lancet, 391(10115), 70–81.
- Catassi, C., et al. (2015). Non-celiac gluten sensitivity. Nutrients, 7(3), 2135–2153.
- Fasano, A. (2020). Gut permeability, obesity, and metabolic disorders. The Lancet, 396(10245), 154–156.
- Missbach, B., et al. (2015). Gluten-free food database. British Journal of Nutrition, 113(3), 497–507.
- Saturni, L., Ferretti, G., & Bacchetti, T. (2010). The gluten-free diet. Nutrients, 2(1), 16–34.